I. Giới thiệu và phân loại

Ung thư da là sự tăng sinh ác tính của các tế bào da. Về mặt lâm sàng, ta chia làm hai nhóm lớn: melanoma (ung thư tế bào hắc tố) — mặc dù ít gặp nhưng dễ di căn và nguy hiểm — và non-melanoma skin cancer (NMSC) gồm basal cell carcinoma (BCC) và squamous cell carcinoma (SCC) — phổ biến hơn và thường ít di căn nhưng vẫn gây biến dạng và tàn phế nếu phát hiện muộn.

Ngoài ra còn có các loại hiếm hơn như Merkel cell carcinoma, adnexal tumors và lymphoma da. Việc phân loại chính xác dựa vào mô học và xét nghiệm phân tử quyết định chiến lược điều trị.

II. Dịch tễ & thống kê quan trọng

Theo GLOBOCAN/IARC, melanoma là một trong những ung thư có xu hướng gia tăng trên toàn cầu, và NMSC (BCC/SCC) là các khối u phổ biến nhất trên da. Tỷ lệ mắc thay đổi theo vùng địa lý, chủ yếu liên quan tới mức độ tiếp xúc tia UV và đặc điểm chủng tộc. Khi phát hiện ở giai đoạn sớm, tiên lượng melanoma gần như hoàn toàn khả quan; ngược lại, melanoma tiến triển có tỷ lệ tử vong cao do di căn.

Tại các nước có nhiều nắng (ví dụ Úc), 1/5 người có nguy cơ phát triển ung thư da trong đời; ở nhiều quốc gia châu Á tỷ lệ thấp hơn nhưng vẫn tăng do thay đổi hành vi sống và du lịch. Khi so sánh, BCC/SCC chiếm phần lớn số ca, nhưng melanoma chiếm tỷ lệ tử vong không tỉ lệ thuận do tính xâm lấn và di căn mạnh.

III. Nguyên nhân & yếu tố nguy cơ

Ung thư da là hậu quả của tương tác giữa yếu tố môi trường và yếu tố cá nhân/genetic. Các yếu tố tăng nguy cơ quan trọng:

1. Tiếp xúc tia UV (ánh nắng, ánh sáng nhân tạo)

Tia UV gây đột biến DNA trực tiếp và tạo stress oxy hóa; phơi nắng cấp (cháy nắng) nhất là ở tuổi thiếu niên làm tăng nguy cơ melanoma sau này. Công cụ phòng ngừa hiệu quả nhất vẫn là giảm thiểu phơi nắng và dùng kem chống nắng.

2. Đặc điểm da (fair skin), số lượng nốt ruồi (nevi)

Da trắng, tàn nhang, nhiều nốt ruồi bẩm sinh hay nốt ruồi dysplastic làm tăng nguy cơ melanoma.

3. Tiền sử gia đình và đột biến di truyền

Hội chứng BRCA không phải nguyên nhân chính nhưng các đột biến như CDKN2A, BAP1… liên quan đột biến melanoma gia đình.

4. Tuổi tác & giới

SCC thường tăng theo tuổi; melanoma xảy ra ở mọi lứa tuổi, đặc biệt nguy hiểm khi xuất hiện trẻ.

5. Yếu tố chuyên môn nghề nghiệp & iatrogenic

Tiếp xúc với chất gây ung thư da (arsenic), điều trị tia xạ trước đây, ức chế miễn dịch (ghép tạng) làm tăng nguy cơ SCC/BCC.

IV. Triệu chứng & dấu hiệu — nhận biết sớm

Nhận dạng sớm là then chốt. Các dấu hiệu cảnh báo khác nhau theo loại ung thư da:

Melanoma — ABCDE / EFG

Hệ thống ABCDE giúp phát hiện melanoma: Asymmetry (bất đối xứng), Border (bờ không đều), Color (màu đa dạng), Diameter (>6 mm thường), Evolving (thay đổi). Một biến thể là EFG (elevated, firm, growing) dành cho melanoma ở đầu-cổ/ da dày. Kiểm tra nốt ruồi thay đổi hàng tháng là thói quen hữu ích.

BCC

Xuất hiện vùng da nhẵn, màu đỏ hồng hoặc bóng, có thể chảy máu, vết loét lâu lành; thường ở vùng mặt, cổ. BCC hiếm di căn nhưng có thể xâm lấn tại chỗ và phá hủy mô nếu chậm trị.

SCC

Thương tổn đỏ, đóng vảy, dễ chảy máu; SCC có nguy cơ di căn đến hạch bạch huyết nếu không điều trị.

Dấu hiệu khác

Ngứa, đau, chảy máu, vết loét không lành; trên nền da đã có vết sẹo cũ hoặc tổn thương mạn cũng cần cảnh giác.

V. Chẩn đoán (nội soi da, dermoscopy, sinh thiết)

Quy trình chẩn đoán tiêu chuẩn:

1. Khám lâm sàng & ảnh hưởng tiền sử

Khám da toàn thân, hỏi tiền sử cháy nắng, số nốt ruồi, tiền sử gia đình, thuốc ức chế miễn dịch.

2. Dermoscopy (kính hiển vi da)

Dermoscopy tăng tỷ lệ phát hiện tổn thương ác tính so với nhìn bằng mắt thường; là công cụ thường dùng tại phòng khám da liễu.

3. Sinh thiết (biopsy)

Sinh thiết tổn thương là tiêu chuẩn vàng để xác định loại mô học và độ xâm lấn. Đối với nghi ngờ melanoma, cần lấy mẫu đủ sâu để đo Breslow thickness (độ dày u) — thông số vô cùng quan trọng trong quyết định điều trị.

4. Đánh giá lan rộng

Với melanoma trung bình/ dày hoặc SCC nguy cơ cao, chỉ định kiểm tra hạch (siêu âm), CT/PET-CT để xác định di căn hệ thống trước khi quyết phẫu thuật hay hóa trị. PET-CT đặc biệt hữu ích khi nghi ngờ di căn.

VI. Phân giai đoạn (melanoma & non-melanoma)

Phân giai đoạn melanoma theo AJCC (8th edition) dựa chủ yếu trên Breslow thickness, ulceration, di căn hạch và di căn xa. Độ dày u (mm) là yếu tố tiên lượng quan trọng nhất: càng dày, nguy cơ di căn càng cao.

Đối với BCC/SCC, phân giai đoạn tập trung vào kích thước, vị trí, hình thái, xâm lấn thần kinh/ mạch, và di căn hạch, vì SCC có khả năng di căn trong một tỷ lệ nhỏ các trường hợp đặc biệt (SCC trên nền loét mãn hoặc ở môi, tai).

VII. Phương pháp điều trị

Điều trị ung thư da được cá thể hóa theo loại, giai đoạn, vị trí và đặc điểm bệnh nhân (tuổi, comorbidity). Dưới đây là các phương pháp chính:

1. Phẫu thuật — tiêu chuẩn vàng cho hầu hết tổn thương cục bộ

– Excisional surgery (cắt rộng) với rìa an toàn theo guideline (ví dụ melanoma độ dày >1 mm yêu cầu rìa rộng hơn).
– Mohs micrographic surgery: kỹ thuật bảo tồn mô, thích hợp cho BCC/SCC ở vùng thẩm mỹ (mặt) — kiểm tra viền mô theo thời gian thực giúp giảm tỉ lệ tái phát.
– Cắt hạch (sentinel lymph node biopsy) có ý nghĩa trong melanoma giai đoạn sâu để đánh giá di căn sớm và quyết định điều trị bổ sung.

2. Xạ trị

Dùng cho các tổn thương không thể phẫu thuật, như BCC/SCC lớn ở vùng quan trọng, hoặc bổ trợ sau mổ khi có rìa dương tính/ xâm lấn thần kinh. Xạ trị cũng được dùng giảm triệu chứng với melanoma di căn.

3. Liệu pháp hệ thống

– Miễn dịch trị liệu: checkpoint inhibitors (anti-PD-1: pembrolizumab, nivolumab) đã làm thay đổi triển vọng sống của melanoma tiến triển; hiện là nền tảng trong điều trị melanoma di căn hoặc tân hỗ trợ/trị liệu adjuvant cho một số trường hợp.

– Thuốc nhắm trúng đích: Với melanoma mang đột biến BRAF V600, kết hợp BRAF inhibitor + MEK inhibitor (ví dụ vemurafenib + cobimetinib) đem lại phản ứng cao; chỉ định dựa trên xét nghiệm phân tử.

– Hóa trị: Ít hiệu quả với melanoma so với liệu pháp mới nhưng còn vai trò trong một vài hoàn cảnh; trong BCC/SCC tiến triển có thể dùng thuốc hệ thống hoặc thuốc nhắm trúng đích (vismodegib cho BCC tiến triển với pathway Hedgehog).

4. Điều trị tại chỗ & sinh học

Imiquimod cream cho một số BCC bề mặt; photodynamic therapy (PDT) cho tổn thương nông; liệu pháp sinh học khác đang nghiên cứu.

5. Ghép tế bào gốc / thử nghiệm lâm sàng

Trong melanoma/ SCC tiến triển kháng trị, các thử nghiệm lâm sàng (vaccine, T-cell therapy, CAR-T hướng tới khối u rắn) đang mở ra triển vọng mới; bệnh nhân phù hợp nên được giới thiệu tham gia thử nghiệm tại trung tâm chuyên sâu.

VIII. Hồi phục, theo dõi & chăm sóc sau điều trị

Theo dõi dài hạn là bắt buộc vì nguy cơ tái phát đặc biệt với melanoma. Lịch theo dõi thường gồm khám da định kỳ, kiểm tra hạch, tự khám da hàng tháng, và làm imaging (CT/PET) khi có nghi ngờ.

Vấn đề chăm sóc sau phẫu thuật

Chăm sóc vết mổ, chống nhiễm trùng, vật lý trị liệu nếu cần (vùng cổ/ mặt), tư vấn tái tạo thẩm mỹ nếu tổn thương lớn. Với xạ trị, cần quản lý da phồng rộp, mụn nước, và long-term changes (xơ, giảm pigment).

Tác dụng phụ của liệu pháp hệ thống

Miễn dịch trị liệu có thể gây độc tính miễn dịch (viêm tuyến giáp, viêm đại tràng, viêm phổi…) cần phát hiện sớm và điều trị corticoid khi cần. Thuốc nhắm trúng đích có tác dụng phụ đặc hiệu (tim, da, tiêu hóa) — theo dõi chặt chẽ trong quá trình điều trị.

IX. Phòng ngừa & tầm soát

Phòng ngừa căn bản: giảm phơi nắng UV (che chắn, áo, mũ, kem chống nắng SPF ≥30), tránh giường tắm nắng, chủ động kiểm tra nốt ruồi thay đổi, tránh tiếp xúc nghề nghiệp với chất gây ung thư da.

Các tổ chức y tế khuyến nghị tự kiểm tra da hàng tháng và khám da định kỳ cho người có nguy cơ cao (da sáng, nhiều nốt ruồi, tiền sử cá nhân/gia đình ung thư da, ức chế miễn dịch). Tuy nhiên, USPSTF cho rằng bằng chứng chưa đủ để khuyến cáo sàng lọc đại trà ở người không có triệu chứng; quyết định cá nhân hóa tùy rủi ro nên thảo luận với bác sĩ.

Trẻ em cần được bảo vệ chống cháy nắng vì cháy nắng tuổi nhỏ làm tăng nguy cơ melanoma về sau. Việc giáo dục cộng đồng về dấu hiệu ABCDE, tầm quan trọng của kem chống nắng và che chắn là chiến lược hiệu quả.

X. Lời khuyên chuyên gia Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Tiền Hải — Quảng Châu

FAQ — Câu hỏi thường gặp

1. Làm thế nào để phân biệt nốt ruồi bình thường và nốt ruồi nguy hiểm?

Sử dụng quy tắc ABCDE: Asymmetry, Border irregularity, Color variation, Diameter, Evolving — hãy khám bác sĩ nếu nốt ruồi thay đổi.

2. Kem chống nắng có thực sự bảo vệ?

Có. Dùng kem chống nắng phổ rộng (UVA/UVB) SPF ≥30, thoa lại mỗi 2 giờ khi ở ngoài trời giúp giảm nguy cơ tổn thương DNA do tia UV.

3. BCC hay SCC có di căn không?

BCC thường hiếm di căn nhưng xâm lấn tại chỗ; SCC có khả năng di căn — đặc biệt trên nền ức chế miễn dịch hoặc ở vùng môi, tai.

4. Tôi đã từng điều trị melanoma — cần theo dõi thế nào?

Theo dõi cá thể hóa theo độ dày u và giai đoạn: khám da định kỳ (3–12 tháng tùy giai đoạn), kiểm tra hạch, và làm imaging khi có triệu chứng hoặc trong chương trình theo dõi giai đoạn cao.

5. Khi nào cần làm xét nghiệm BRAF?

Với melanoma giai đoạn tiến triển/di căn để xem có chỉ định thuốc nhắm trúng đích (BRAF inhibitor + MEK inhibitor).

Liên hệ & Đặt lịch khám

Nếu bạn có nốt ruồi thay đổi, vết loét da lâu lành hoặc có yếu tố nguy cơ, vui lòng đặt lịch khám để được thăm khám chuyên sâu, dermoscopy, sinh thiết kịp thời và tư vấn điều trị cá thể hóa.